طبیعت گردشگری تاریخ وتجارت ملک درگیلان


بررسی های باستانشناسی در دیلمان

 ناحیه دیلمان به لحاظ آثار و اشیاء مکشوفه از مناطق مختلف آن ، بیانگر این حقیقت است که از قدیم الایام محل استقرار تمدن و زیست بوده است . از سال های۱۳۴۰و۱۳۴۱ که عملاً  فعا لیتهای باستان شناسی در ایران آغاز گردید ، در این ناحیه نیز همانند سایر مناطق کشور هیأتهای مختلف ایرانی و خارجی به تحقیق  ، بررسی و شناسایی آثار باستانی پرداختند . حاصل این تحقیقات تحت عنوان محوطه های باستانی در اطلس باستان شناسی کشور مطرح گردیده است  . ذکر این نکته حائز اهمیت است که تحقیقات انجام یافته تاکنون مقطعی بوده است و نه تنها استمرار نداشته بلکه یک حوزه جغرافیایی معینی را نیز درحوزه پژوهش خود نداشته است .

.....................................

در اوایل پیروزی انقلاب شکوهمند اسلامی در پاره ای ازمناطق باستانی کشور عملیات بررسی و شناسایی انجام گرفت ، معهذا حوزه های وسیع از مناطق مختلف دیلمان تا اواخر سال ۱۳۸۲ از جهت استقرار تمدنی ،     به صورت ناشناخته ماند و اطلاعات اندکی که درزمینه دوره های  زیست اقوام  روزگاران کهن          بدست آمده بود حاصل یافته های حفاری های غیر مجاز و قاچاق عتیقه می باشد و از آنجا ئیکه محوطه ها ، بنا ها ، تپه ها و گورستان های باستانی ناحیه دیلمان در روزگار حیات خویش               نقش ویژه ای در ایجاد ارتباط فرهنگی و تکوین حوادث تاریخی داشته اند ، در برنامه تخریب وغارت سوداگران اموال فرهنکی صدمات فراوانی را متحمل شده اند . انجام طرح بررسی و شناسایی آثار فرهنگی ـ تاریخی دیلمان  که شرح آن در ادامه خواهدآ مد ، در راستای رسیدن به اهداف ذیل        انجام شده است .۱)     مطالعه و تحقیق در آثار باقی مانده از گذشتگان جهت معرفی ارزش های نهفته درآنها .۲)     شناسایی تمامی محوطه های باستانی ، تپه های تاریخی ، گورستان های باستانی و … و ثبت آنها در فهرست آثار ملی کشور .۳)     تهیه و تدوین اطلس باستان شناسی منطقه دیلمان .۴)     تدوین تمامی آثار شناسایی شده منطقه دیلمان به صور ت کتابچه .۵)     اظهار نظر در طرح های عمرانی و جامع تفضیلی در رابطه با مناطق فرهنگی و ابنیه تاریخی .۶)      جلوگیری از هر گونه تخریب در محوطه ها ، تپه ها ، گورسنان ها و …  در این منطقه . .........................................روش کار :             این مقاله بخشی از پژوهش پیرامون دیلمان است که تحت عنوان أثار فرهنگی ـ تاریخی دیلمان در دست تدوین است . پژوهش حاضر حاصل مطالعات  طولانی أثار تاریخی دیلمان است    که امروزه بی مهری روزگار و ناسپاسی مردمان این أب خاک در نگهداری میراث پدران ، أنها را به ویرانی کشانده است . طرح بررسی شناسایی بخش دیلمان از دیدگاه باستان شناسی و به علت موقعیت جغرافیایی خاص  فرهنگی ـ تاریخی از سال ۱۳۸۳ به اجرا درأمد . این طرح که به مدت ۴ماه به طول انجامید یکی از اهداف آن ثبت تمامی أثار باستانی در فهرست ملی کشور است . این طرح با همت و پشتکار سازمان میراث فرهنگی استان گیلان ، با گستردگی فراوان صورت پذیرفت ، در نوع خود کم نظیر و حرکتی اساسی بوده است که شایسته تقدیر و تشکر می باشد .                  در این طرح کلیه مناطق کوهستانی طبق برنامه ریزیهای قبلی مورد بازدید و بررسی قرار گرفت و در این خصوص از راهنمایی های اهالی محل و نگهبا ن آثار تاریخی دیلمان                      ( حیدرقربا ن پور) استفاده می شد و به منظور بررسی دقیقتر ،  هر پستی و بلندی  اعم از طبیعی و غیر طبیعی مورد بازدید و بررسی قرار گرفت . در بعضی از مناطق به علت صعب العبور بودن مسیر دسترسی  ، برای بازدید و شناسایی محوطه های باستانی ساعت ها پیاده روی انجام می شد که با استفاده از نقشه های موجود ، با دقت فراوان تمامی أثار شناسایی گردیده و بر روی نقشه های ۵۰۰۰۰/۱و نقشه های سیاسی منطقه علا مت گذاری گردید . بعد از اینکه تمامی أثار مورد شناسایی قرار گرفت ، نقشه باستان شناسی منطقه دیلمان تهیه گردید . (۱)           این طرح شامل دو بخش می باشد . بخش اول شامل مطالعات کتابخانه ای و مطالعات میدانی بوده است . قسمت عمده مطالعات کتابخانه ای قبل از انجام هرگونه فعا لیت های میدانی ، توسط ولی جهانی صورت پذیرفت و کلیه اسناد و مدارک از قبیل : کتب جغرافیایی تاریخی ، سفرنامه ها و نوشته های گذشتگان جمع أوری گردید و بصورت یک مجموعه دراختیار اعضای تیم بررسی و شناسایی أثار فرهنگی ـ تاریخی منطقه گردید . (۲)         اعضای تیم موظف بودند با استفاده از اطلاعات کتابخانه ای ارائه شده و نقشه های تهیه شده ، با حضور در منطقه در صورت داشتن أثار ارزشمند نسبت به کنترل أن اقدام نمایند . لازم به ذکر است تعداد زیادی از أثار مذکور که سابقاً توسط پژوهشگران مورد بازدید و شناسایی قرار گرفته بود ، در هنگام بازدید اعضای تیم ، اثری از آنها باقی نمانده و بکلی تخریب گردیده بود .ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ(۱) رجوع شود به گزارش بررسی شناسایی شهرستان سیاهکل ( بخش دیلمان )                                               موسوی ـ جهانی ، مرکز اسناد سازمان میراث فرهنگی وگردشگری استان گیلان سال ۱۳۸۳(۲) اعضای تیم بررسی شناسایی بخش دیلمان عبارتند از :  سید محمود موسوی ( باستان شناس ) ولی جهانی            ( باستان شناس ) صادق عاقلی ( باستان شناس ) أزاده علیزاده  (طراح فنی اشیاء ) بهروز زحمتکش                      ( کارشناس ابنیه ) حیدرقربان پور ( نگهبان أثار تاریخی دیلمان ) حسین اسماعیل زاده (تصویر بردار و عکاس )               سید محمدمیری و خانمها لیلا عراق و صدیقه سلیمانی زاده ( امور رایانه ای )             بخش دوم این طرح بر گرفته از پژو هش های میدانی و تحلیل و توصیف تمامی آثار شناسایی شده در محوطه های باستانی است . (لازم به ذکر است تا قبل از انجام عملیات بررسی و شناسایی منطقه دیلمان تعداد دو اثر باستانی در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده بود ولی بر اساس طرح بررسی و شناسایی آثار باستانی در منطقه دیلمان تعداد۲۲۰ اثر باستانی که شامل محوطه ها ، تپه ها ، قلاع ، غارها و پناهگاه های سنگی ، بافت های تاریخی و…  بودند مورد بازدید و بررسی قرار گرفت که قدمت این آثار از هزاره دوم پ.م تا دوره قاجار و اوایل دوره معاصر ادامه دارد و برای هر مکان باستانی پرونده ثبتی تشکیل گردید و داده های فرهنگی هر سایت جمع آوری گردید و به آرشیو سازمان میراث فرهنگی و گردشگری گیلان انتقال داده شد .           بخش دیلمان مانند دیگر مناطق گیلان از نظر محدوده جغرافیایی هر از چند گاهی دچار تغیرات  شده و از تعداد روستا های آن کاسته و یا افزوده می شود . بر این اساس در این مجمو عه هر روستا با در نظر گرفتن موقعیت فعلی آن از نظر فاصله با مرکز بخش و خانوار و آثار واقع در محدوده آن معرفی شده است . تعدادی از روستا ها درسال های اخیر خالی از سکنه شده و اهالی به شهرها و یا به روستا های مجاور مهاجرت نموده و یا مالکیت خود را به روستا های مجاور واگذار نموده اند و این گونه روستا ها در بررسی منظور شده و معرفی شده اند . در گزارش تکمیلی و به منظور دستیابی به اطلاعات مربو ط به هر روستا  از فهرست روستا های درج شده در نشریه مرکز آمار گیلان استفاده شده است . در مطالعه آثار منطقه از بیشترین نمونه ها عکسبرداری شده و بصورت مستند در مورد آنها اظهار  نظر شده است . در این ر استا از آثار و بنا های موجودی که امکان تهیه پلان از آنها بدون استفاده از دوربین نقشه برداری میسر بوده است ، پلان تهیه می گردید .           بررسی و مطالعات میدانی و کتابخانه ای انجام شده در منطقه دیلمان نشان می دهد که در این منطقه آثار فرهنگی ـ تاریخی فراوانی وجود داشت ولی متأسفانه بدلیل سستی وسهل انگاری برخی از مسو لین محلی و … توسط افراد فرصت طلب و سودجو تعدادی از آثار منطقه                   تخریب گردیده و آسیب فراوانی دیدند . هم اکنون برخی از این آثار فرهنگی ـ تاریخی چیزی جز نام   از آنها باقی نمانده است . در این طر ح تعدادی از این گونه آثار مورد شناسایی قرارگرفته است و در این مبحث لازم دانستیم خلاصه ای از میزان تخریب های وارده بر آثار مذکور منطقه را مورد اشاره قرار دهیم . از جمله مهمترین این آثار ، بقاع متبرکه ای هستند که توسط افراد غیر مطلع به ماهیت فرهنگی – تاریخی آنها صدمات فراوانی وارد نموده اند .           از مهمترین نمونه قابل ذکر می توان به بقعه آقاسید ابراهیم معروف به امام زاده تورار واقع در ارتفاعات روستای جلیسه اشاره نمود . (۱)            از نمونه های دیگرمی توان به بقعه باباولی معروف به قادر پیغمبر (۲) ، مجمو عه تاریخی فیروزکوه که شامل بقعه تاریخی و چاهای مقدس است ، امامزاده ابولحسن                                         ( معروف به گرده کول ) واقع درروستای کمنی ، بقعه عین شیخ واقع در روستای عین شیخ و سایر امازاده های که در شهر تاریخی دیلمان قرار داشتند اشاره نمود . ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ(۱) این بقعه بنای مربع شکلی است که دارای گنبد مدور می باشد ودر ۳۶درجه و۴۶دقیقه و۲۳ثانیه عرض شمالی ودر۴۹درجه و۵۸دقیقه و۱۲ثانیه طول شرقی ودر ارتفاع ۲۲۰۰ متری نسبت به سطح دریا واقع شده است بنای مذ کور بعنوان نگین بنا های تاریخی مناطق کو هستانی شرق گیلان است که مناسفانه درسال های اخیر به وضع اسفناکی در داخل وپیرامون آن مورد حفاری غیر مجاز قرارگرفته است واکثر سنگ قبور آن وهمچنین دربهای قدیمی آن به یغما رفته است .(۲) این بقعه در روستایی به همین نام ، درکنار رودخانه باباولی واقع گردیده است که در اثر زلزله سال ۱۳۶۹  آسیب های فراوانی دید . در جریان باسازی این بقعه تعدادی از سنگ قبر های داخل و خارج آن به سرقت رفت .           اگر چه اکثر این این بقاع از نظر ساختمانی دارای اسکلت بندی و استحکام بخشی مقاومی می باشند ولی از لحاظ  فرهنگی ـ تاریخی ( بجزدر چند مورد ) فاقد ارزش تاریخی بوده اند .            در بسیاری از این امامزاده ها و محوطه های پیرامون آن ، اموال فرهنگی از قبیل علم ، شمعدان ، سنگ قبر و…  وجود داشته که بدلیل بی توجهی سازمان های مربوطه و هیات امناء این اماکن به سرقت رفته اند . تخریب بقاع قدیمی و سرقت اموال فرهنگی نه تنها اماکن متبرکه منطقه دیلمان  را تحدید می نماید بلکه این روند در تمام مناطق استان گیلان دیده می شود  .            از جمله آثاری که در اثر بی توجهی و یا هر توجیه دیگر ، توسط برخی از افراد منطقه از بین رفته است ، می توان تخریب بخش عمده ای از گورستانهای باستانی دیلمان را اشاره نمود که در سطح این گورستانها درفواصل سال های ۵۸-۱۳۵۷ توسط خوانین و مردم منطقه به طور فجیع مورد حفاری غیر مجاز قرار گرفته است که در طی آن اشیاء ارزشمندی از داخل قبور باستانی کشف گردیده است . در حال حاضر اکثر این اشیاء روانه موزه های جهان گردیده و به نام اشیاء دیلمان و همچنین اشیاء املش زینت بخش موزه هایشان می باشد .          نمونه این تخریب را می توان بر روی غنی ترین گورستان های باستانی من جمله                     شاه جهان ، لشکستان ، اردسامان ، کافرستان ، وسمجان ، ایشتار زمین ، نقاره کول ، غیاث آباد ، لاسلوکان ،  قزوین صحراء ، سنگسان  ، شاداران ، کش ، اسپل ، کوه پس ، عاشورآباد ، نیاول و سایر                گورستان های باستانی منطقه دیلمان مشاهده نمود .           در این مابین ارگانهای دولتی نیز جهت ثعریض و باز گشایی و احداث جاده های ناحیه دیلمان به نوعی اقدام به تخریب گورستانهای باستانی منطقه نموده که هیت مذکور موفق شدند در این طرح تعداد زیادی از این قبیل جاده ها را شناسایی نمایند و هرکدام از آنها را مستندسازی سازی نمایند . نمونه ای از این ویرانگری را می توان در سطح گورستانهای باستانی میارکشه ، کمنی ،          اذان قلعه ، شاه جهان ، آستان کلا ، وسمجان ، لسان گردن ، اردسامان ، سرچال ، بن زمین ، عاشورآباد ، مربو ، دیارجان ، شاداران ، کش ، گیسل و …  مشاهده نمود و به صراحت می توان            بیان داشت  که احداث و تعریض اکثر این گورستانها بدون استعلام از سازمان میراث فرهنگی و گردشگری استان گیلان و یا بطور عمد صورت پذیرفته است . بعنوان مثال جاده شوسه کارسنگ به هفت بند که به نظر می رسد عرض جاده ۲متر الی ۳متر بوده است ، دربعضی ازقسمت ها درحین تعریض جاده چون به گورستان غنی بر خوردگردیده عرض جاده حدودا  ۵ الی۷متر گشایش یافته است . همچنین برخی از تپه ها و محوطه های باستانی که قبلا در داخل اراضی کشاورزی روستاها قرار داشتند ، طبق گفته خود روستائیان سطح آنها توسط برخی از زارعین منطقه تخریب و تسطیح گردیده اند و سپس خاک آنرا جهت اراضی خویش استفاده کرده اند .            اعضاء تیم مذکور در هنگام بررسی نقاط مختلف دیلمان تعداد ۵ مورد از تخریب و تسطیح این گونه تپه ها را شناسایی نموده اند . بنابراین در تخریب و نابودی آثار فرهنگی ـ تاریخی نباید نقش افراد سودجو و حفاران غیر مجاز را نادیده گرفت . افراد فرصت طلب برای پیدا کردن گنج در هر نقطه ای که کمترین شواهد تاریخی وجود داشته باشد اقدام به حفاری غیر مجاز نموده به طوریکه افراد هیات بررسی و شناسایی در منطقه به هر اثر تاریخی که می رسیدند آن اثر تاریخی قبلاً مورد تعرض قرار گرفته بود و در بعضی از محوطه ها به جهت یافتن گنج ۵ متر سطح زمین را گود برداری کرده بودند . بنابراین بررسی های باستان شناسی بدون لطمه زدن به مدارک بازمانده ازگذشتگان  می تواند اطلاعات ارتباطی میان محوطه های دور از هم را از نظر فرهنگی ، اقتصادی و اجتماعی و نیز مسیر حرکت و مهاجرت اقوام را در یک  نگرش در اختیار پژوهشگران قرار دهد و اطلاعات   بدست آمده در یک برنامه وسیع بررسی و شناسایی باستان شناسی می تواند کمک موثری باشد در انتخاب و برنامه ریزی صحیح یک حفاری هدفمند .             ذکر این نکته شایسته بنظر می رسد که مشروح مطالب ، تصاویر ، نقشه ها و دیگر مستندات فهرست ابنیه ، محوطه ها و … مندرج در این مقاله در قالب دو جلد گزارش که    مشتمل بر هزار صفحه است ، بزودی در اختیار مرکز اسناد سازمان میراث فرهنگی و گردشگری گیلان قرار خواهد گرفت . 

 ولی جهانی(سرپرست هیات باستانشناسی منطقه ی دیلمان) 

 

 

 

+ نوشته شده در  پنجشنبه نهم دی 1389ساعت 18:1  توسط سعید اصغرنژاد  |